Urartu inanç sistemi ve ritüelleri

Doç. Dr. Bilcan Gökce*

Urartu Krallığı’nda dinsel bir yapının oluşması Kral İşpuini döneminde gerçekleşir. Kral İşpuini, krallığın resmi tanrılar panteonunu oluşturur ve bunu da Van kentindeki Zimzim Dağı’nda konumlanan Meher Kapı kaya nişi içerisine yazdırır.

Tanrı Haldi (Belli 1999)

Nişin içinde iki kez tekrarlanan yazıtta, Urartu panteonunda kutsanan toplam 79 tanrı ve tanrıçanın adı ile bu tanrı ve tanrıçalara kurban edilecek hayvan türleri ve sayıları verilmiştir. İlk sırada yer alan Savaş Tanrısı Haldi, Urartuların baş tanrısıdır. Bunu Fırtına Tanrısı Teišeba ve Güneş Tanrısı Šiuni izler. Urartu dininde kutsanan tanrılar sadece Meher Kapı’dan bilinmez. Urartu kralları izlemiş oldukları işgal politikası ile hem sınırlarını genişletir hem de askeri sefer düzenledikleri bölgelerin halklarını ülkelerine getirirler. Gerçekleştirilmiş olan bu tehcir ile birlikte yeni gelen halkların tanrıları da Urartu panteonundaki yerini alır. Bunlar; I. Argişti dönemine ait bir yazıtta adı geçen Tanrı Ivarşa; Gövelek yazıtında Tanrı Assur ve Ayanis Tapınak yazıtında Tanrı Eiduru olarak karşımıza çıkar.

URARTULARDA TAPINAKLAR VE AÇIK HAVA KUTSAL ALANLARI

Yukarı Anzaf Kalesi, Haldi Tapınağı
planı (Belli 1999).

Urartu topraklarında dini ritüellerin gerçekleştirildiği mekanların başında tapınaklar gelir. Tapınak yapılarını Ayanis, Yukarı Anzaf, Çavuştepe, Toprakkale, Erzincan/Altıntepe, Aznavurtepe, Körzüt, Kayalıdere, Bastam ve Werachram gibi merkezlerden biliyoruz. Tapınak cellalarının iç duvarları zaman zaman resimler ile süslenmiştir. Hemen hepsinin önünde açık bir avlu yer alır. Ritüellerin gerçekleştirildiği bir diğer alan da açık hava kutsal alanlarıdır. Bunlar; stellerle bağlantılı olan Analıkız, Erzincan/Altıntepe, Bostankaya, kapılar ile ilişkili olan Meher Kapı, Yeşilalıç ve mezarlarla bağlantılı olan Madavank açık hava kutsal alanlarıdır.

MEZAR TİPİ VE GÖMÜ GELENEKLERİNE YANSIYAN SINIF FARKLILIĞI…

Analıkız Açık Hava Kutsal Alanı
(E. Konyar Arşivi)

Urartuların yaşadıkları coğrafyaya getirdikleri yeni anlayışlardan birisi de mezar mimarisinde izlenebilir. Başlıca mezar tipleri arasında kaya mezarlar, yer altı oda mezarlar, taş sandık mezarlar, basit toprak mezarlar yer alır. Ayrıca urneler ve küplere de gömüler yapıldığını biliyoruz. Urartu topraklarında yaşayan insanlar farklı inanış ve geleneklere sahip olduğu için bu durum mezar mimarilerinin plan ve işçiliğine de yansımıştır. Mezar tiplerinden, çok odalı ve büyük boyutlu kaya mezarlarının en çarpıcı örnekleri Van Kalesi’nde bulunur. Urartu’da yakarak ve yakmadan gerçekleştirilen iki tür gömü geleneği söz konusudur. Aynı mezar ya da aynı nekropolde farklı gömü geleneklerine rastlanması farklı inanış ve geleneklerden kaynaklanır. Urartu Krallığı’nda var olan sınıf farklılığı, mezar tipleri ve gömü geleneklerine de yansır. Kral sülalesinden olan kişilerin mezarları daha iyi bir işçiliğe sahip olup, ölü armağanları açısından da daha zengindir. Urartu topraklarında yaşayan halk ise farklı mezarlıklara gömülmüşlerdir. Nitekim Van’da bulunan ve kazısı yapılmış Altıntepe Nekropolü ile Kalecik Nekropolü önemli birer halk mezarlığıdır.

Van Kalesi Doğu Mezarı (E. Konyar Arşivi)

Urartu kültüründe ölümden sonra yaşam inancı etkindi. Dolayısıyla dini ritüellerde bu inanca bağlı olarak şekillenmişti. Urartular, hasat zamanı (bağbozumu), tahta çıkış törenleri, sefere çıkma ve askeri zaferler sonrasında bir dizi dini ritüel yapardı. Bu ritüellerin ortak noktası, tanrı-tanrıçalara hayvan kurbanı ve ziyafet temalarıdır. Bazı Urartu mühür baskılarında kral, arkasında güneşliğini taşıyan hizmetkâr eşliğinde ilerlerken betimlenmiştir. Bu sahne, kralın ve hizmetkârının dini merasimlerin yapılacağı alana ilerlediği şeklinde yorumlanır. Ayrıca Urartu’nun çağdaşı olan Asur yazıtlarında Urartu yöneticilerinin giydiği, kenarları “sibtusumurdû ?” ile tutturulan “9 ayin giysisinin” bahsi de geçer. Büyük olasılıkla merasim öncesi kral, hizmetkarlar ve din görevlileri ritüel için hazırlanmış kıyafetlerini kuşanıp dini uygulamaların yapılacağı alana gidiyor.

URARTU DİNİ MERASİMLERİ: TANRILARA ADAK EŞYA SUNUMU, HAYVAN KURBANI…

Müzik eşliğinde libasyon ritüeli (Anlağan 1998).

Urartu dini ritüellerinin önemli bir parçasını da tanrılara hayvan kurbanı oluşturur. Tapınaklarda ve açık hava kutsal alanlarında kurban kanının aktığı kanalların varlığını biliyoruz. Ayrıca hayvan kurbanı için hazırlanmış sunaklarda mevcuttur.Su, şarap, hayvan kanı ya da süt ile yapılan sıvı libasyon ritüeli de oldukça önemlidir. Libasyon ritüeli, zaman zaman müzik eşliğinde de yapılıyordu. Sıvı libasyonunda kullanılan kaplar arasında küpler, testiler ve metal kazanlar yer alırdı. Urartu görsel sanatında metal kemerler üzerinde betimlenmiş sıvı libasyonu sahnelerinde bu kap tiplerini görebiliriz. Dini merasimler de sıvı libasyonu kadar kuru libasyon da önemli bir yer tutar. Ayanis Kalesi tapınak alanında bulunan ocak ve üç adet küp içerisindeki arpa ve buğdayın, kuru libasyon merasiminde kullanıldığı kabul edilir. Urartu dini yaşamında gerçekleştirilen diğer merasimler arasında tanrılara adak eşyası sunumu ve mezarlık alanlarında uygulanan ölü yemeği ritüeli de bulunur.

Libasyon ritüelinde kullanılan eklentili kazan ve küp
(Piotrovskii 1967; Baştürk 2006).

Dini merasimlerde kadın din görevlileri çoğunlukla kurbanlık hayvan getirme, tapınma ya da sıvı libasyonunda görülür. Erkek din görevlileri ise açık hava tapınım alanlarında steller önünde hayat ağacı dölleme sahnesinde dua ederken veya ritüelin yapıldığı alana hayat ağacını taşırken resmedilmiştir. Bunların yanı sıra dini ritüeller esnasında dua veya ilahi okuyan, kurban kesen veya sunan, tanrıya silah sunusu yapan ve sunu silahlarının depolanması görevini yürüten din görevlilerinin varlığından da haberdarız.

Urartu inanç sistemi ve ritüelleri, krallığın yıkılması ile birlikte daha sonraki süreçlerde bölgede yaşayan toplumlar tarafından ya silinmiş ya da kendi inançlarına uydurulmuştur. Nitekim Urartuların tanrıları için dini merasimlerini gerçekleştirdiği Analı Kız açık hava kutsal alanında bulunan kanalın, günümüzde bölge halkı tarafından dilek taşı olarak kabul görmesi bunun güzel örneklerindendir.

*Iğdır Üniversitesi, Fen Edebiyat Fakültesi, Sanat Tarihi Bölümü

Bir yanıt yazın

E-posta adresiniz yayınlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

slotbar
superbahis
timebet
tipobet
tumbet
vdcasino
vevobahis
bahiscom
casibom giriş
lidyabet giriş
lidyabet
jojobet
betmarlo giriş
marsbahis giriş
betcup giriş
bets10
Asyabahis
betmoon
betnano
bahsegel giriş
bahsegel giriş
casibom giriş
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
betvole
casibom
bets10
casinomaxi
casinomaxi
casinoper
cratosslot
dinamobet
dumanbet
grandpashabet
superbetin
sekabet giriş
setrabet giriş
supertotobet giriş
tarafbet giriş
tipobet giriş
tulipbet giriş
tümbet giriş
vdcasino giriş
winxbet giriş
betpark
betroad
bets10
bettilt
betvole
casibom
casinomaxi
casinoper
dinamobet
grandpashabet
goldenbahis
holiganbet
hovardabet
imajbet
interbahis
jojobet
asyabahis
bahigo
limanbet
makrobet
mariobet
meritking
mobilbahis
mostbet
cratosslot
sekabet
dinamobet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
bahigo
onwin
bahigo
betcup
matbet
mariobet
mariobet
limanbet
dinamobet
1xbet
nakitbahis
ngsbahis
bahigo
onwin
paribahis
perabet
piabet
pinup
pulibet
redwin
sahabet
bahigo
perabet
ngsbahis
onwin
bahiscom
paribahis
belugabahis
tipobet
piabet
pulibet
sahabet
mrbahis
pendik escort
tuzla escort
beylikdüzü escort
aresbet
şutbet
kalebet
supertotobet
betpas
restbet
onwin
lordbahis
ligobet
kolaybet
betpark
betmatik
oslobet
milosbet
masterbetting
matadorbet
maksibet
oslobet
xslot
tarafbet
betgaranti Giriş
Pendik escort
veslot
betturkey
betovis
tarafbet
betist giriş
showbet
xslot giriş
favorislot
barn festival
pragmatic slot oyunları
radissonbet
egt oyna
betmarlo
floating dragon oyna
bonus hunt" rel="dofollow">bonus hunt">bonus hunt
aresbet
tombala oyna
wild wild riches oyna
betibom
dog house megaways
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
wild west gold oyna
markaj giriş
trwin giriş
altıncasino
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
diyarbet
sugar rush oyna
hiperwin
sweet bonanza oyna
diyarbet
diyarbet
mrbahis
favorislot
markaj giriş
trwin
big bass bonanza oyna
gates of olympus oyna
egt oyna
favorislot
markaj giriş
trwin
betingo
bahisbudur
casi pol
casipol giriş
casipol giriş
casipol
casipol
romabet
mrbahis
casipol şikayetvar
casipol giriş
casipol twitter
casipol şikayet
casipol
casipol güncel giriş
casipol güncel
casipol giriş
casipol girişi
avcılar escort
esenyurt escort
bahçeşehir escort
beylikdüzü escort
bakırköy escort
halkalı escort
şirinevler escort
şişli escort
istanbul escort
esenyurt escort
avcılar escort
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
superbet
tarafbet
tipobet
tulipbet
tumbet
winxbet
neyine
noktabet
norabahis
oleybet
onbahis
onwin
orisbet
padisahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
pokerbeta
polobet
pusulabet
redwin
kralbet
ligobet
mariobet
limanbet
limanbet
matadorbet
matbet
meritking
milanobet
milosbet
mostbet
mrbahis
nakitbahis
extrabet
gobahis
gorabet
hilbet
ikimisli
Abdulla62630105
jetbahis
jojobet
klasbahis
betpark
betpas
betper
interbahis
goldenbahis
betcup
slotbar
asyabahis
xslot
restbet
rexbet
rokubet
romabet
sahabet
savoybet
sekabet
setrabet
supertotobet
superbet
tipobet
tarafbet
tulipbet
tumbet
winxbet
vdcasino
mostbet
venüsbet
winxbet
orisbet
padişahbet
palacebet
paribahis
parmabet
perabet
piabet
pinup
polobet
pusulabet
redwin giriş
limanbet
markajbet
matadorbet
meritking
matbet
milanobet
milosbet
mobilbahis
asyabahis
slotbar
xslot
rexbet
romabet
sahabet
savoybetting
savoybetting
sekabet
setrabet
nakitbahis
extrabet
favoribahis
favorisen
gobahis
gorabet
grandpashabet
hilbet
ikimisli
imajbet
intobet
jasminbet
jetbahis
jojobet
klasbahis
betorspin
betpark
betpas
betper
betroad
betsat
bettilt
betturkey
betvole
casibom
casinovale
celtabet
dinamobet
discountcasino
dumanbet
elexbet
elitbahis
betebet
betexper
betine
betist
bet
betkolik
betkom
betlike
betmatik
betonred
bahisal
bahiscom
xuhbebie